ซุ้มโค้งแหลมในวังนารายณ์ ร่องรอยช่างต่างชาติในงานสถาปัตย์สมัยอยุธยา
16 กันยายน 2569
เดินผ่านกำแพงวังเข้าไปแล้วลองเงยหน้าขึ้นดูส่วนบนของช่องประตูและหน้าต่างสักครั้ง จะเห็นว่ามันไม่ได้เป็นกรอบสี่เหลี่ยมมีซุ้มยอดปราสาทอย่างที่คุ้นตาในโบสถ์วิหารทั่วไป แต่เป็นเส้นโค้งสองข้างที่ไปบรรจบกันเป็นยอดแหลมตรงกลาง รายละเอียดเล็กๆ นี้คนเดินวังส่วนใหญ่มองข้ามไป ทั้งที่มันเล่าเรื่องการพบกันของหลายวัฒนธรรมไว้ชัดเจนมาก
อิทธิพลจากต่างแดน
ซุ้มโค้งปลายแหลมเป็นรูปทรงที่พบมากในงานสถาปัตยกรรมของโลกอิสลาม รวมถึงเปอร์เซีย และยังพบในงานยุโรปบางยุคด้วย นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ศิลปะจึงสันนิษฐานว่า ซุ้มโค้งแหลมในอาคารสมัยสมเด็จพระนารายณ์น่าจะได้แรงบันดาลใจจากงานต่างแดน ผ่านคนที่เข้ามาค้าขายและรับราชการในเวลานั้น
ข้อสันนิษฐานนี้มีหลายแนว บางท่านให้น้ำหนักกับอิทธิพลเปอร์เซีย เพราะชาวเปอร์เซียมีบทบาทในราชสำนักช่วงหนึ่ง บางท่านมองว่าเป็นการผสมกันระหว่างความรู้ช่างตะวันตกกับรูปแบบที่คุ้นตาจากโลกมุสลิม ยังไม่มีหลักฐานชี้ชัดว่ามาจากช่างกลุ่มใดเพียงกลุ่มเดียว จึงควรมองเป็นการตีความ ไม่ใช่ข้อยุติ
ทำไมราชสำนักรับมาใช้
ช่วงรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ราชสำนักติดต่อกับต่างชาติอย่างใกล้ชิด อาคารที่ใช้รับแขกเมืองหรือใช้งานในวังจึงอาจต้องการภาพลักษณ์ที่ทันสมัยและบ่งบอกว่าสยามรู้จักโลกกว้าง การหยิบรูปทรงจากต่างแดนมาใช้จึงเป็นทั้งความงามและสัญลักษณ์ในเวลาเดียวกัน
แต่สิ่งที่น่าสนใจคือช่างไม่ได้ยกมาทั้งชุด อาคารเหล่านี้ยังก่ออิฐฉาบปูน ใช้ผังและการวางอาคารตามแบบไทย เพียงเปลี่ยนรูปทรงของช่องเปิดและซุ้มบางส่วน ผลที่ได้จึงเป็นงานลูกผสมที่ไม่ใช่ตะวันตกเต็มตัว และไม่ใช่ไทยแบบเดิม
การผสมของจากหลายต้นทางให้กลมกลืนเป็นศิลปะที่ใช้ได้กับหลายเรื่อง แม้แต่การแต่งตัวอย่างการจับคู่ลายเนกไทกับลายเสื้อเชิ้ตให้ไม่ตีกันก็อาศัยหลักคล้ายกัน คือเลือกเพียงบางองค์ประกอบมาเด่น ส่วนที่เหลือปล่อยให้เป็นพื้นรองรับ
ดูที่ไหนในเมือง
ที่แรกที่ดูง่ายที่สุดคือภายในเขตพระราชวังของสมเด็จพระนารายณ์ ประตูกำแพงและช่องหน้าต่างของอาคารสมัยอยุธยาหลายหลังมีซุ้มโค้งแหลมให้เห็นเป็นแถว ให้สังเกตความต่างกับอาคารที่สร้างเพิ่มในสมัยรัตนโกสินทร์ภายในวังเดียวกัน
ที่ต่อมาคือบ้านพักของขุนนางชาวต่างชาติที่ชื่อวิชาเยนทร์ แม้จะเหลือเพียงผนังและโครงอาคาร แต่ซุ้มประตูหน้าต่างทรงโค้งยังอ่านได้ชัด เป็นจุดที่ถ่ายรูปซุ้มโค้งซ้อนเป็นแถวได้สวย
ออกนอกตัวเมืองเล็กน้อย ซากอาคารที่ริมทะเลชุบศรซึ่งเป็นพระที่นั่งเย็นที่มีเรื่องเล่าเรื่องการทอดพระเนตรจันทรุปราคา ก็มีช่องเปิดแบบโค้งให้เห็นเช่นกัน นอกจากนี้วัดบางแห่งในเมืองเก่าที่มีการก่อสร้างหรือบูรณะในสมัยเดียวกันก็พบซุ้มลักษณะนี้ที่หน้าต่างวิหาร ลองสังเกตระหว่างเดินผ่าน
สังเกตอะไรเมื่อเจอของจริง
- ความแหลมของยอด บางซุ้มโค้งป้านเกือบเป็นครึ่งวงกลม บางซุ้มแหลมชัด ลองเทียบระหว่างอาคารแต่ละหลัง
- ขนาดช่องเปิด อาคารที่ใช้รับแขกมักมีช่องประตูหน้าต่างกว้างและเรียงเป็นจังหวะ ต่างจากอาคารใช้สอยทั่วไป
- ร่องรอยปูนฉาบ ขอบซุ้มบางจุดยังมีเส้นปูนปั้นเหลืออยู่ ช่วยให้นึกภาพตอนที่อาคารยังสมบูรณ์ได้
- ความต่างจากของใหม่ การบูรณะในยุคหลังอาจทำให้บางจุดดูเรียบกว่าส่วนที่เป็นของเดิม ป้ายข้อมูลของกรมศิลปากรมักบอกไว้ว่าอาคารไหนผ่านการซ่อมมาแล้ว
ข้อสำคัญคืออย่าปีนหรือยืนในช่องหน้าต่างเพื่อถ่ายรูป ซุ้มอิฐเก่ารับน้ำหนักได้ไม่มากเท่าที่เห็น
ระหว่างเดินเมืองเก่าวันนั้น ลองตั้งเกมเล็กๆ ให้ตัวเองหรือเด็กๆ ในกลุ่ม นับว่าเจอซุ้มโค้งแหลมกี่ช่องจากวังไปจนถึงบ้านวิชาเยนทร์ แล้วดูว่าใครเห็นซุ้มที่คนอื่นเดินผ่านไปโดยไม่ทันมองได้มากกว่ากัน