ดินสอพอง ดินขาวที่ผูกพันกับลพบุรีมาหลายชั่วคน
27 ตุลาคม 2569
ภาพคนเดินถือขันใส่แป้งขาวผสมน้ำ คอยประพรมหน้าประพรมแก้มกันกลางถนนช่วงสงกรานต์ เป็นภาพที่คนไทยแทบทุกคนคุ้นตา แต่น้อยคนจะเคยหยุดถามว่าแป้งขาวเนื้อเนียนที่ใช้กันมาตั้งแต่สมัยรุ่นยายนั้นมาจากไหน คำตอบหนึ่งที่ผู้ใหญ่หลายบ้านจะบอกทันทีคือ ดินสอพองจากลพบุรี
ดินสอพองคืออะไร
ดินสอพองเป็นดินขาวชนิดหนึ่งที่มีส่วนประกอบของหินปูนสูง เนื้อดินละเอียด สีขาวนวล เมื่อแห้งจะเบาและร่วนเป็นผงได้ง่าย คนรุ่นก่อนนำมาใช้ทั้งเป็นแป้งทาตัว เป็นวัสดุในงานช่าง และเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมบางอย่าง
ชื่อดินสอพองมักอธิบายกันว่ามาจากลักษณะของดินที่เนื้อขาวคล้ายดินสอขาวสมัยก่อน และฟูพองเบาเมื่อแห้ง ทำให้ปั้นเป็นก้อนเล็กๆ เก็บไว้ใช้ได้สะดวก
ทำไมต้องเป็นลพบุรี
พื้นที่หลายส่วนของลพบุรีมีชั้นดินที่เกิดจากหินปูน ดินขาวจึงพบได้ในหลายจุด ชาวบ้านเรียนรู้วิธีขุดดินมาแปรรูปและส่งต่อเป็นภูมิปัญญาในครอบครัว จนดินสอพองกลายเป็นของที่คนนึกถึงคู่กับชื่อจังหวัด
นอกจากคำอธิบายทางธรรมชาติแล้ว ยังมีตำนานพื้นบ้านที่เล่าต่อกันมาอย่างสนุก ตำนานหนึ่งโยงกับเรื่องรามเกียรติ์ว่า เมื่อพระรามแผลงศรไปตกยังดินแดนแห่งนี้ ความร้อนของศรทำให้ผืนดินกลายเป็นสีขาว และหนุมานได้ใช้หางกวาดดินให้ราบเพื่อสร้างเมือง ตำนานนี้เป็นเรื่องเล่าที่ไม่ได้มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับ แต่สะท้อนว่าคนในพื้นที่ผูกพันกับดินขาวนี้มากเพียงใด ถ้าสนใจเรื่องเล่าลักษณะนี้ต่อ มีเรื่องตำนานและข้อสันนิษฐานว่าชื่อละโว้กลายเป็นลพบุรีได้อย่างไร ให้อ่านประกอบ
ดินสอพองในชีวิตคนรุ่นก่อน
ขั้นตอนทำดินสอพองแบบพื้นบ้านโดยทั่วไปเริ่มจากขุดดินขาวขึ้นมา นำไปละลายน้ำและกรองเอาเศษหินหรือสิ่งปนเปื้อนออก ปล่อยให้เนื้อดินตกตะกอน แล้วนำเนื้อดินที่ได้มาหยอดหรือปั้นเป็นก้อนเล็กๆ ตากแดดจนแห้งสนิท รายละเอียดอาจต่างกันไปในแต่ละบ้านและแต่ละยุค
ในอดีต ดินสอพองอยู่ในชีวิตประจำวันหลายด้าน
- แป้งทาตัว คนสมัยก่อนนำดินสอพองมาบดผสมน้ำหรือน้ำอบ ทาตัวให้รู้สึกเย็นสบายในวันที่อากาศร้อน
- ประเพณีสงกรานต์ แป้งดินสอพองผสมน้ำใช้เจิมหรือประพรมกันเพื่ออวยพร เป็นภาพคุ้นตามาหลายชั่วคน
- งานช่างและงานศิลป์ ดินขาวถูกใช้เป็นวัสดุสีขาวหรือส่วนผสมของงานช่างบางประเภท รวมถึงงานรองพื้นในงานจิตรกรรมแบบโบราณ
การใช้ดินจากธรรมชาติดูแลร่างกายไม่ได้มีแต่ในไทย หลายวัฒนธรรมทั่วโลกต่างผูกพันกับดิน โคลน และแร่ธาตุในแบบของตัวเอง ไกลไปถึงเมืองบ่อโคลนร้อนกลางเกาะเหนือของนิวซีแลนด์ ที่ผู้คนเดินทางไปแช่น้ำแร่และดูโคลนเดือดผุดจากพื้นดิน
ดินสอพองในวันนี้
แม้จะมีแป้งสำเร็จรูปให้เลือกมากมาย ดินสอพองยังไม่หายไปไหน ชุมชนในลพบุรียังผลิตดินสอพองและผลิตภัณฑ์แปรรูป เช่น แป้งผสมสมุนไพรหรือแป้งที่อัดเป็นรูปทรงต่างๆ วางขายในร้านของฝากและงานแสดงสินค้าชุมชน
สำหรับคนที่กำลังเลือกของติดมือกลับบ้าน ดินสอพองเป็นตัวเลือกที่น้ำหนักเบา พกง่าย และมีเรื่องเล่าในตัว ลองเทียบกับของฝากอื่นๆ ได้ในไอเดียเลือกของฝากหลังเที่ยวลพบุรี ทั้งของกินและของใช้ แล้วถ้าแวะร้านของฝาก ก็หาโอกาสชิมไข่ที่ย่างในครกดินเผาใบเล็กจนหอมกรุ่น ไปด้วยได้
เวลาเลือกซื้อ ควรดูฉลากว่าระบุส่วนผสมและแหล่งผลิตชัดเจน และพิจารณาจากข้อมูลบนฉลากเป็นหลัก ไม่ควรคาดหวังว่าดินสอพองจะใช้รักษาโรคหรืออาการทางผิวหนังได้
ก่อนนำดินสอพองหรือแป้งผสมดินสอพองมาทาผิว โดยเฉพาะผิวหน้าหรือผิวเด็ก ควรแต้มทดสอบที่ท้องแขนบริเวณเล็กๆ ก่อน ทิ้งไว้สักระยะแล้วสังเกตว่ามีผื่น คัน หรือแสบหรือไม่ หากมีอาการผิดปกติให้ล้างออกและหยุดใช้ทันที