โกษาปานกับคณะทูตสยามสู่ฝรั่งเศส การเดินทางที่ออกจากราชสำนักพระนารายณ์
2 ตุลาคม 2569
ลองนึกภาพตามบันทึกร่วมสมัยของฝั่งฝรั่งเศสดูสักครู่ ขุนนางสยามสามท่านในชุดเสื้อยาวและลอมพอกทรงสูง ค่อยๆ เดินผ่านฝูงชนที่ยืนเบียดกันสองข้างทางเข้าสู่ท้องพระโรงอันแวววาวด้วยกระจกของพระราชวังแวร์ซาย ผู้นำคณะประคองพระราชสาส์นของสมเด็จพระนารายณ์ไว้อย่างระมัดระวัง ภาพที่บรรยายมานี้เรียบเรียงจากสิ่งที่ผู้คนสมัยนั้นจดไว้ ไม่ใช่ฉากที่แต่งเติมขึ้นใหม่ และบุคคลที่อยู่กลางภาพก็คือโกษาปาน
เรื่องของท่านมักถูกเล่าในบทเรียนประวัติศาสตร์อยุธยา แต่ถ้ามองจากลพบุรี การเดินทางครั้งนี้มีจุดตั้งต้นจากราชสำนักที่พระนารายณ์ทรงใช้ว่าราชการอยู่บ่อยครั้ง และเกี่ยวพันกับเมืองนี้มากกว่าที่คิด
ใครคือโกษาปาน
โกษาปานเป็นชื่อที่คนไทยคุ้นหู ส่วนบรรดาศักดิ์ในช่วงที่ไปฝรั่งเศสคือ ออกพระวิสูตรสุนทร ท่านเป็นน้องของเจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) ขุนนางคนสำคัญในรัชกาลเดียวกัน และในตำราหลายเล่มกล่าวว่ามารดาของท่านเป็นพระนมของสมเด็จพระนารายณ์ ครอบครัวนี้จึงใกล้ชิดกับราชสำนักมาตั้งแต่ต้น
สมัยนั้นสยามติดต่อกับหลายชาติ ทั้งฮอลันดา อังกฤษ เปอร์เซีย และฝรั่งเศส การส่งคณะทูตออกไปไกลถึงยุโรปไม่ใช่เรื่องเล็ก ต้องเลือกคนที่ไว้ใจได้ พูดจาเป็น และรักษาเกียรติของพระมหากษัตริย์ได้ทุกสถานการณ์ การที่โกษาปานได้รับเลือกเป็นราชทูต จึงสะท้อนว่าท่านได้รับความไว้วางใจอย่างสูง โดยมีอุปทูตและตรีทูตร่วมคณะไปด้วย
การเดินทางและการเข้าเฝ้าที่แวร์ซาย
คณะทูตชุดนี้ออกเดินทางราว พ.ศ. 2229 (ค.ศ. 1686) โดยโดยสารเรือของฝรั่งเศสที่กำลังเดินทางกลับ หลังจากคณะทูตฝรั่งเศสเพิ่งมาเยือนสยามก่อนหน้านั้นไม่นาน เส้นทางทะเลสมัยนั้นต้องอ้อมแหลมกู๊ดโฮปทางใต้ของแอฟริกา ใช้เวลาหลายเดือนกว่าจะขึ้นฝั่งที่ฝรั่งเศส
เมื่อถึงแล้ว คณะทูตสยามไม่ได้ตรงเข้าวังทันที แต่ได้เดินทางผ่านหัวเมือง ผู้คนตามรายทางพากันมามุงดูด้วยความสนใจ เพราะสำหรับชาวฝรั่งเศสจำนวนมาก นี่คือครั้งแรกที่ได้เห็นคนจากแผ่นดินที่ไกลมาก
การเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 จัดขึ้นในท้องพระโรงที่ประดับกระจกของแวร์ซาย บันทึกฝั่งฝรั่งเศสกล่าวถึงความเคารพที่คณะทูตแสดงต่อพระราชสาส์น ซึ่งถือเสมือนเป็นตัวแทนของพระมหากษัตริย์สยามเอง สิ่งที่ชาวยุโรปจดไว้มากไม่แพ้เรื่องพิธีก็คือบุคลิกของคณะทูต ทั้งท่าทางที่สำรวม การตอบคำถามอย่างมีไหวพริบ และการวางตัวในราชสำนักที่ไม่คุ้นเคย
เรื่องบุคลิกนี้น่าคิด เพราะสามร้อยกว่าปีผ่านไป การวางตัวในพิธีการก็ยังสำคัญอยู่ดี วันนี้ผู้ชายที่ต้องขึ้นเวทีหรือเข้าประชุมสำคัญก็ยังต้องคิดถึงการยืน เดิน และนั่งให้ดูมั่นคงเมื่อสวมชุดสูท ไม่ต่างจากที่คณะทูตเคยต้องคิดเรื่องท่าทางต่อหน้าราชสำนักต่างแดน
ระหว่างพำนักในฝรั่งเศส คณะทูตได้ชมเมือง โรงงาน และสถานที่สำคัญหลายแห่ง ถ้าอยากรู้ว่าคนฝรั่งเศสในยุคเดียวกันมองราชสำนักสยามกลับมาอย่างไร มีอีกมุมหนึ่งที่เล่าไว้ในสิ่งที่นักเดินทางชาวฝรั่งเศสจดไว้เกี่ยวกับลพบุรี
ผลที่ตามมา
ระยะสั้น การไปเยือนครั้งนี้ทำให้สยามเป็นที่รู้จักในยุโรปมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด มีภาพพิมพ์ เหรียญ และงานเขียนเกี่ยวกับคณะทูตออกมาหลายชิ้น ความสนใจของชาวฝรั่งเศสต่อดินแดนตะวันออกพุ่งขึ้นในช่วงนั้น
ในทางการเมือง ไม่นานหลังคณะทูตกลับ ฝรั่งเศสส่งคณะทูตชุดใหม่พร้อมกองทหารเข้ามา ความสัมพันธ์ที่เริ่มด้วยการเจริญไมตรีจึงซับซ้อนขึ้น และเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองในปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ความสัมพันธ์กับฝรั่งเศสก็เปลี่ยนไปมาก นักประวัติศาสตร์ยังตีความเหตุการณ์ช่วงนี้แตกต่างกันหลายแนว
ส่วนตัวโกษาปาน หลังเปลี่ยนรัชกาลท่านยังคงรับราชการต่อ และได้ดำรงตำแหน่งสำคัญในสมัยต่อมา ชีวิตบั้นปลายของท่านมีรายละเอียดที่แหล่งข้อมูลเล่าไว้ไม่ตรงกันนัก ผู้ที่สนใจควรอ่านจากงานของนักประวัติศาสตร์หลายท่านประกอบกัน
ร่องรอยที่ยังเห็นได้ในลพบุรีวันนี้
ลพบุรีไม่มีอนุสรณ์ของการเดินทางครั้งนั้นแบบเป็นชิ้นเดียวให้ชี้ได้ทันที แต่เมืองนี้ยังเก็บบรรยากาศของยุคที่ราชสำนักสยามคุ้นเคยกับแขกต่างชาติไว้หลายจุด
- พระนารายณ์ราชนิเวศน์ คือพื้นที่ที่ราชสำนักใช้ว่าราชการและรับรองแขกเมือง ลองเดินดูแนวกำแพง ซุ้มประตู และตำแหน่งอาคารต่างๆ แล้วนึกถึงการเตรียมพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการก่อนคณะทูตออกเดินทาง
- บ้านวิชาเยนทร์ เป็นกลุ่มอาคารที่เกี่ยวข้องกับการรับรองชาวต่างชาติ รูปแบบซุ้มและผนังที่ผสมกลิ่นอายยุโรปช่วยให้เห็นภาพการแลกเปลี่ยนในยุคนั้น อ่านพื้นฐานของสถานที่นี้ได้จากเรื่องบ้านพักของขุนนางต่างชาติข้างวัง
- พิพิธภัณฑ์ภายในวัง มักมีห้องที่เล่าเรื่องความสัมพันธ์กับต่างประเทศในรัชกาลนี้ ข้อมูลการจัดแสดงเปลี่ยนได้ ควรตรวจสอบกับพิพิธภัณฑ์ก่อนไป
คำถามที่ว่าทำไมเรื่องราวระดับนานาชาติเช่นนี้จึงผูกกับลพบุรีมากนัก ก็เชื่อมกับข้อสันนิษฐานเรื่องเหตุผลที่พระนารายณ์โปรดประทับเมืองนี้เป็นเวลานาน ซึ่งนักประวัติศาสตร์อธิบายไว้หลายแง่ ทั้งเรื่องความปลอดภัย ภูมิประเทศ และการเมืองภายในราชสำนัก
เวลายืนอยู่กลางลานวัง ภาพคณะทูตที่ต้องจากบ้านไปหลายเดือนเพื่อไปยืนต่อหน้ากษัตริย์ต่างแดนจะชัดขึ้นมาก แล้วถ้าวันหนึ่งคุณต้องเป็นตัวแทนของประเทศไปเยือนดินแดนที่ไม่เคยเหยียบมาก่อน สิ่งแรกที่คุณจะเฝ้าสังเกตคือผู้คน ภาษา หรือธรรมเนียมเล็กๆ ที่เจ้าบ้านทำโดยไม่รู้ตัว