ลพบุรี Only

ละโว้ก่อนจะเป็นลพบุรี ไล่ลำดับยุคทวารวดี เขมร และอยุธยา

ลองนึกถึงชั้นหนังสือในบ้านเก่าที่คนหลายรุ่นช่วยกันเติม เล่มล่างสุดสันกรอบ กระดาษเหลือง บางเล่มหายไปเหลือแค่ช่องว่าง ชั้นถัดมาเป็นหนังสือที่ปกแข็งกว่า อีกชั้นเป็นเล่มที่ใครสักคนเอามาวางทับโดยไม่ได้ยกเล่มเดิมออก เมืองลพบุรีก็เป็นแบบนั้น ยืนอยู่จุดเดียวกันอาจเห็นของจากสามสี่ยุคปนกันอยู่ในสายตา

ปัญหาคือคนมาเที่ยวมักเดินตามแผนที่ เห็นปรางค์ขอมแล้วเดินต่อไปวังสมัยอยุธยา แล้ววนกลับมาวัดที่ซ่อมในยุคหลัง เรื่องเลยสลับไปมาจนจับต้นชนปลายไม่ถูก ลองหยิบหนังสือลงมาทีละชั้นตามลำดับเวลาดูบ้าง

ชั้นล่างสุด ละโว้ในยุคทวารวดี

ก่อนจะมีชื่อลพบุรี เมืองนี้ถูกเรียกว่าละโว้ และเป็นหนึ่งในศูนย์กลางสำคัญของวัฒนธรรมทวารวดีในลุ่มน้ำภาคกลาง ช่วงนั้นพุทธศาสนาเป็นแกนของชีวิตชุมชน งานศิลปะที่เหลืออยู่จึงเป็นธรรมจักร พระพุทธรูป และศาสนสถานก่ออิฐ

ปัญหาของชั้นนี้คือมันถูกทับไว้แน่นที่สุด สิ่งก่อสร้างยุคทวารวดีส่วนใหญ่ถูกยุคหลังสร้างซ้อนหรือรื้อนำวัสดุไปใช้ สิ่งที่เห็นได้ในเมืองจึงต้องอาศัยตาที่ช่างสังเกต

ร่องรอยทวารวดีไม่ได้หยุดอยู่ที่ภาคกลาง ถ้าเคยเห็นเจดีย์ทรงโบราณที่พระธาตุยาคูกลางเมืองฟ้าแดดสงยาง ในกาฬสินธุ์ จะเห็นว่าวัฒนธรรมนี้แผ่ไปไกลถึงลุ่มแม่น้ำชีในภาคอีสาน

มีตำนานหนึ่งที่ผูกละโว้ไว้กับดินแดนทางเหนือ คือเรื่องพระนางจามเทวี เจ้าหญิงจากละโว้ที่ได้รับเชิญขึ้นไปครองหริภุญไชย ตำนานนี้เล่าสืบกันมาในพงศาวดารฝ่ายเหนือ ควรฟังในฐานะตำนานที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างสองดินแดน มากกว่าบันทึกเหตุการณ์ที่ยืนยันได้ทุกรายละเอียด

ชั้นกลาง อิทธิพลเขมรเข้ามา

ช่วงต่อมา อาณาจักรเขมรขยายอำนาจเข้ามาในลุ่มเจ้าพระยา ละโว้กลายเป็นเมืองสำคัญในเครือข่ายนั้น ศาสนสถานแบบปรางค์ทั้งในคติพราหมณ์และพุทธศาสนามหายานเกิดขึ้นหลายแห่ง ชั้นนี้คือชั้นที่คนมาเที่ยวเห็นชัดที่สุด เพราะเป็นภาพจำของเมือง

ชื่อ “ลพบุรี” ที่ใช้กันทุกวันนี้ก็เชื่อมโยงกับชั้นนี้ เพราะงานศิลปะในภาคกลางที่ได้อิทธิพลเขมรถูกนักประวัติศาสตร์ศิลปะเรียกรวมว่า “ศิลปะลพบุรี”

ชั้นบน อยุธยาตอนต้น

เมื่อกรุงศรีอยุธยาก่อตั้งขึ้น ลพบุรีกลายเป็นเมืองสำคัญใกล้ราชธานี ตามที่เล่ากันในพงศาวดาร ในช่วงต้นอยุธยาเมืองนี้เคยมีเจ้านายระดับสูงมาปกครองดูแล ฐานะของเมืองจึงไม่ได้ลดลง เพียงแต่ศูนย์กลางย้ายไปอยู่ที่อื่น

ชั้นนี้มองเห็นยากในตัวมันเอง เพราะมักแทรกอยู่ในโบราณสถานเดิม จุดที่ดีที่สุดคือซากวัดใหญ่ใกล้สถานีรถไฟที่ผ่านการซ่อมสร้างมาหลายรุ่น เดินรอบวัดจะเห็นเจดีย์ วิหาร และส่วนประกอบที่หน้าตาไม่เหมือนกัน บางส่วนเป็นงานที่เพิ่มเข้ามาในสมัยอยุธยา ลองสังเกตว่าส่วนไหนก่อด้วยวัสดุต่างกัน หรือมีลวดลายที่เปลี่ยนไป นั่นคือร่องรอยของคนหลายยุคที่มาทำงานบนพื้นที่เดียวกัน

ชั้นที่เพิ่งวางทับ สมัยสมเด็จพระนารายณ์

ชั้นที่ใหม่ที่สุดในเรื่องนี้กลับเป็นชั้นที่ทำให้ลพบุรีกลับมาโดดเด่นอีกครั้ง สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดให้สร้างพระราชวังและประทับที่ลพบุรีเป็นเวลานาน เมืองจึงกลายเป็นศูนย์กลางทางการเมืองและการทูตคู่กับอยุธยา งานก่อสร้างยุคนี้มีอิทธิพลตะวันตกเข้ามาผสม เช่นช่องประตูหน้าต่างทรงโค้งแหลม ซึ่งสันนิษฐานว่าได้แบบอย่างจากช่างชาวต่างชาติ

หลังสิ้นรัชกาล ลพบุรีเงียบลงไปนาน จนในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้บูรณะพระราชวังและสร้างพระที่นั่งเพิ่ม ชั้นนี้จึงมีหนังสือเล่มใหม่แทรกอยู่อีกเล่ม ก่อนจะถึงยุคเมืองใหม่ในศตวรรษที่ผ่านมา

เดินตามชั้น แทนการเดินตามแผนที่

เส้นทางที่ช่วยให้เรื่องต่อกันง่ายที่สุดคือ เริ่มที่ห้องจัดแสดงสมัยทวารวดีในพิพิธภัณฑ์ ออกไปดูปรางค์แขก ศาลพระกาฬ และพระปรางค์สามยอดเพื่ออ่านชั้นเขมร แล้วเข้าวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเพื่อดูการซ้อนทับของหลายยุค ปิดท้ายที่วังนารายณ์ บ้านวิชาเยนทร์ และวัดเสาธงทองในชั้นบนสุด

อาจเดินมากกว่าการวนตามจุดที่อยู่ใกล้กันนิดหน่อย แต่เมื่อหยิบหนังสือลงมาอ่านทีละชั้นจากล่างขึ้นบน เรื่องของละโว้จะไม่ใช่ชื่อสถานที่ที่ลอยอยู่แยกกันอีกต่อไป แต่จะต่อกันเป็นเรื่องยาวเรื่องเดียว ที่อ่านจากต้นไปจนปลายได้ด้วยสองเท้าของตัวเอง