ศิลปะลพบุรีคืออะไร ดูพระพุทธรูปและทับหลังให้รู้ว่าต่างจากอยุธยา
25 กันยายน 2569
คำว่า “ศิลปะลพบุรี” ไม่ได้หมายความว่าของทุกชิ้นที่ถูกเรียกแบบนี้สร้างขึ้นในจังหวัดลพบุรี มันเป็นชื่อที่นักวิชาการใช้เรียกรูปแบบศิลปะกลุ่มหนึ่งในดินแดนไทย ซึ่งได้รับอิทธิพลจากศิลปะเขมรโบราณ และพบกระจายอยู่หลายภูมิภาค ทั้งภาคกลางและภาคอีสาน ที่ใช้ชื่อลพบุรีก็เพราะเมืองนี้เคยเป็นศูนย์กลางสำคัญในช่วงนั้น และพบหลักฐานศิลปะแบบนี้อยู่มาก
ปัจจุบันนักวิชาการบางส่วนนิยมใช้คำว่า “ศิลปะเขมรในประเทศไทย” แทน เพื่อให้ชัดว่าหมายถึงอิทธิพลทางศิลปะ ไม่ใช่ขอบเขตจังหวัด แต่ในป้ายและหนังสือท่องเที่ยวยังเห็นคำว่าศิลปะลพบุรีอยู่บ่อย จึงควรรู้จักทั้งสองชื่อ
ปัญหาที่นักท่องเที่ยวเจอคือ เมื่อยืนหน้าพระพุทธรูปหรือปรางค์สักองค์ จะแยกอย่างไรว่าอันไหนเป็นแบบลพบุรี อันไหนเป็นแบบอยุธยา ตารางด้านล่างเป็นจุดเริ่มต้นแบบกว้างๆ
ตารางเทียบแบบเร็ว
| ลักษณะที่ดู | ศิลปะแบบลพบุรี | ศิลปะอยุธยา | ดูได้ที่ไหน |
|---|---|---|---|
| พระพักตร์พระพุทธรูป | ค่อนข้างเหลี่ยม คิ้วเป็นเส้นตรงหรือเกือบตรง ริมฝีปากหนา | ส่วนมากเป็นรูปไข่ เรียวกว่า สีหน้าสงบเรียบ | ห้องจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ |
| รูปแบบที่นิยม | พระพุทธรูปนาคปรก ประทับบนขนดนาค | พระพุทธรูปประทับนั่งทั่วไป และพระทรงเครื่องในช่วงหลัง | พิพิธภัณฑ์และวัดเก่า |
| พระรัศมีบนพระเศียร | มักเป็นทรงกรวยหรือคล้ายดอกบัวตูม | มักเป็นเปลวสูง | พิพิธภัณฑ์ |
| ทับหลัง | สลักจากหินทราย ลายเทพหรือหน้ากาลเด่นชัด | เน้นลายปูนปั้นมากกว่าแผ่นหินสลัก | โบราณสถานแบบขอม พิพิธภัณฑ์ |
| ทรงปรางค์ | อวบป้อม คล้ายฝักข้าวโพด | สูงเพรียวกว่า | พระปรางค์สามยอด และวัดในอยุธยา |
| วัสดุหลัก | ศิลาแลง หินทราย | อิฐฉาบปูน | สังเกตได้ที่โบราณสถานทั่วเมือง |
ตารางนี้เป็นภาพรวมเพื่อเริ่มสังเกต ของจริงมีความหลากหลายกว่านี้มาก งานหลายชิ้นมีลักษณะผสม และศิลปะช่วงต้นอยุธยาก็ยังรับลักษณะบางอย่างจากศิลปะลพบุรีมาใช้ จึงไม่ควรใช้ตารางนี้ตัดสินอายุของโบราณวัตถุ
พระพุทธรูป: เริ่มดูจากพระพักตร์
พระพุทธรูปเป็นจุดที่เห็นความต่างได้ง่ายที่สุด ลองยืนตรงหน้าพระพุทธรูปแล้วดูทีละส่วน
เริ่มจากรูปหน้า ศิลปะแบบลพบุรีให้ความรู้สึกหนักแน่น หน้ากว้าง คางค่อนข้างเหลี่ยม คิ้วเป็นแนวตรง ส่วนพระพุทธรูปอยุธยาช่วงหลังมักให้ความรู้สึกอ่อนช้อยกว่า หน้ารูปไข่ เส้นคิ้วโค้ง
ต่อมาดูส่วนบนพระเศียร พระรัศมีทรงกรวยหรือดอกบัวตูมเป็นลักษณะที่พบในศิลปะลพบุรีบ่อย ขณะที่พระรัศมีเป็นเปลวสูงเป็นลักษณะที่คุ้นตาในศิลปะไทยสมัยหลัง
พระพุทธรูปนาคปรกเป็นอีกรูปแบบที่ควรรู้จัก คือพระพุทธรูปประทับนั่งบนขนดนาค มีพังพานนาคแผ่อยู่ด้านหลังพระเศียร รูปแบบนี้นิยมมากในศิลปะแบบลพบุรี
สถานที่ที่สะดวกที่สุดสำหรับการดูของจริงคือพิพิธภัณฑ์ในตัวเมือง เพราะได้ดูใกล้ๆ ในอาคารที่ไม่ร้อน มีคำแนะนำการเที่ยวพิพิธภัณฑ์ไว้ในห้องจัดแสดงในวังนารายณ์ที่เหมาะกับวันฝนตกหรือแดดจัด ชิ้นงานที่จัดแสดงอาจหมุนเวียน ควรตรวจสอบกับพิพิธภัณฑ์ก่อนไปหากตั้งใจดูชิ้นใดเป็นพิเศษ
ทับหลังและปรางค์: อ่านจากวัสดุและรูปทรง
ทับหลังคือแผ่นที่วางพาดอยู่เหนือกรอบประตู ในศิลปะแบบเขมรมักสลักจากหินทราย มีลายเทพ หน้ากาล หรือลายพันธุ์พฤกษา ทับหลังที่หลุดจากที่ตั้งเดิมมักถูกนำไปเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์
สำหรับปรางค์ สังเกตทรงโดยรวม ปรางค์แบบขอมในลพบุรีดูอวบป้อม ส่วนปรางค์อยุธยาสูงเพรียวขึ้น อีกเรื่องที่บอกได้มากคือวัสดุ ศิลาแลงผิวพรุนสีแดงอมน้ำตาลเป็นวัสดุที่พบบ่อยในงานยุคเขมร ส่วนอิฐฉาบปูนพบมากในยุคหลัง วิธีแยกวัสดุด้วยตาเปล่าอ่านต่อได้ที่การดูผิวหิน อิฐ และลายปูนให้รู้ว่าเป็นวัสดุอะไร
ตัวอย่างที่ดีของการซ้อนทับหลายยุคคือวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ซึ่งนักวิชาการสันนิษฐานว่ามีการสร้างและซ่อมแซมต่อเนื่องหลายสมัย ผู้ที่ไปเดินชมจึงเห็นรายละเอียดจากต่างยุคอยู่ในที่เดียวกัน อ่านพื้นฐานของวัดนี้ได้ในลานปรางค์ใหญ่ฝั่งตรงข้ามสถานีรถไฟ
ทำไมการดูของจริงจึงต่างจากอ่านในตำรา
ในหนังสือเรียน ภาพพระพุทธรูปมักถูกตัดมาแค่ช่วงหน้าหรือเห็นมุมเดียว แต่เมื่อยืนตรงหน้าของจริง จะเห็นขนาด สัดส่วน เนื้อหิน และรอยสึกที่ภาพถ่ายถ่ายทอดได้ไม่หมด
ครูหรือผู้ปกครองที่อยากให้เด็กเข้าใจศิลปะไทยจึงควรหาโอกาสพาไปเห็นของจริง จะเป็นลพบุรีหรือจังหวัดอื่นก็ได้ เช่นการจัดทริปให้เด็กนักเรียนไปดูของจริงในพิพิธภัณฑ์ที่กาฬสินธุ์ ก็เป็นอีกแนวทางของการเรียนนอกห้องที่ได้ผล
วันที่ได้เดินเข้าพิพิธภัณฑ์ในลพบุรี ลองหยุดยืนหน้าพระพุทธรูปสององค์ที่ต่างยุคกัน มองพระพักตร์ทีละองค์ช้าๆ แล้วตอบตัวเองดูว่ารู้สึกต่างกันตรงไหน คำตอบที่ได้จากตาตัวเองจะติดอยู่ในความจำนานกว่าตารางใดๆ