ศิลาแลง อิฐ และปูนปั้น อ่านวัสดุโบราณสถานลพบุรีด้วยตาเปล่า
12 กันยายน 2569
เสื้อผ้าเก่าในตู้ แค่มองก็พอรู้ว่าตัวไหนผ่านการซักมานาน เนื้อผ้าบางลง สีซีดตามรอยพับ โต๊ะไม้ในบ้านคุณยายก็เหมือนกัน ลายไม้ที่ลึกขึ้นและขอบที่มนลงบอกอายุได้คร่าวๆ โดยไม่ต้องดูใบเสร็จ โบราณสถานก็มีภาษาแบบนั้น และในเมืองเก่าลพบุรี ภาษาที่อ่านง่ายที่สุดคือวัสดุที่ใช้ก่อสร้าง
สิ่งที่ต้องทำมีเพียงการมองให้ช้าลง และรู้ว่ากำลังมองหาอะไร
วัสดุที่ใช้ก่อเป็นโครง
ศิลาแลง: หินพรุนสีส้มแดง
ศิลาแลงมีลักษณะเป็นก้อนสีส้มแดงถึงน้ำตาลเข้ม ผิวมีรูพรุนเต็มไปหมดคล้ายฟองน้ำที่แข็งตัว ก้อนมักตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่และวางซ้อนกันโดยแทบไม่เห็นรอยปูนยึด
วัสดุนี้พบมากในงานที่สร้างในช่วงที่ลพบุรีอยู่ใต้อิทธิพลวัฒนธรรมเขมร ตัวอย่างที่ชัดคือพระปรางค์สามยอด ซึ่งเห็นเนื้อศิลาแลงได้ในส่วนที่ปูนฉาบหลุดไปแล้ว รวมถึงแกนของปรางค์ประธานในวัดที่เหลือซากงดงามใกล้สถานีรถไฟ
วิธีสังเกตง่ายๆ คือมองหารูพรุนและสีส้มที่ไม่สม่ำเสมอ ถ้าเห็นทั้งสองอย่างในก้อนเดียว ส่วนใหญ่คือศิลาแลง
อิฐ: ก้อนเล็กเรียงเป็นแถวพร้อมรอยปูน
อิฐมีสีส้มอิฐถึงแดงคล้ำ ผิวเรียบกว่าศิลาแลง ก้อนเล็กกว่า และวางเรียงสลับกันเป็นชั้นโดยมีปูนยึดอยู่ระหว่างก้อน เมื่อปูนฉาบด้านนอกหลุดไป จะเห็นลายอิฐเรียงเป็นแนวชัด
อิฐเป็นวัสดุหลักของงานสมัยอยุธยาในลพบุรี เช่นวิหารและเจดีย์รอบวัดใหญ่กลางเมือง และอาคารในยุคสมเด็จพระนารายณ์ อย่างไรก็ตาม อิฐไม่ได้เป็นของยุคอยุธยาเท่านั้น ศาสนสถานที่เก่ากว่าบางแห่งก็ก่อด้วยอิฐเช่นกัน ตัวอย่างที่ควรไปดูคือปรางค์แขกซึ่งก่ออิฐเป็นสามหลังเรียงกัน
ข้อสังเกตที่ช่วยได้คือขนาดและความหนาของก้อนอิฐ ถ้าในโบราณสถานเดียวกันมีอิฐสองขนาดอยู่คนละส่วน มักบอกว่ามีการก่อเสริมหรือซ่อมในต่างช่วงเวลา
วัสดุที่ใช้ตกแต่งและสลักลาย
ปูนปั้น: ลวดลายที่ยังเหลือบนผิว
ปูนปั้นคือปูนที่ปั้นเป็นลวดลายประดับผิวด้านนอก เช่นลายพรรณพฤกษา ลายกรอบ หรือรูปบุคคล มีสีขาวหม่นถึงเทาเข้ม เนื้อละเอียดกว่าอิฐและศิลาแลงชัดเจน มักเหลือเป็นแผ่นติดอยู่บนโครงที่อยู่ข้างใต้
ปรางค์ประธานของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเป็นที่ที่คนนิยมไปดูลายปูนปั้น ส่วนที่พระปรางค์สามยอดก็ยังเห็นเศษลายปูนปั้นติดอยู่บางจุด ให้มองตามมุมและขอบที่โดนแดดฝนน้อยกว่า ซึ่งลายมักหลงเหลือมากกว่าด้านที่โดนลมฝนเต็มๆ
ปูนปั้นเปราะมาก เพียงลูบด้วยนิ้วก็อาจทำให้ผิวหลุด และหลุดแล้วไม่มีทางกลับมาเหมือนเดิม
หินทราย: งานสลักที่ต้องการความละเอียด
หินทรายมีสีเทาอมชมพู น้ำตาลอ่อน หรือเทาเขียว ผิวเนียนกว่าศิลาแลงมาก ไม่มีรูพรุนใหญ่ จึงนิยมใช้กับส่วนที่ต้องสลักละเอียด เช่นกรอบประตู ทับหลัง และพระพุทธรูป
ในพระปรางค์สามยอด กรอบประตูบางส่วนเป็นหินทราย สังเกตได้จากสีและผิวที่ต่างจากศิลาแลงรอบข้าง ส่วนชิ้นงานสลักจำนวนมากถูกเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์ ซึ่งเป็นที่ที่ดูได้ใกล้กว่า ถ้าอยากแยกให้ออกว่างานสลักแบบไหนเป็นงานท้องถิ่นช่วงที่รับอิทธิพลเขมร ลองอ่านวิธีดูพระพุทธรูปและทับหลังแบบศิลปะลพบุรีประกอบ
มารยาทระหว่างอ่านพื้นผิว
- ใช้ตาอ่าน ไม่ใช้มือ ห้ามจับ ลูบ แกะ หรือขูดผิววัสดุทุกชนิด
- ไม่ปีนฐานหรือนั่งบนก้อนศิลาแลงเพื่อถ่ายรูป
- ไม่ราดน้ำเพื่อให้สีวัสดุชัดขึ้นในภาพ
- ถ้าต้องการดูใกล้ ใช้ซูมจากกล้องหรือมือถือแทนการเดินเข้าไปเกินแนวกั้น
การเดินไล่ดูพื้นผิวแบบนี้ทั้งวันใช้แรงขามากกว่าที่คิด เพราะต้องหยุดยืนบ่อยและเดินบนพื้นอิฐที่ไม่เรียบ ผู้ชายที่ยังไม่มีคู่ใจไว้ใส่เที่ยว อาจลองหารองเท้าพื้นนุ่มเกาะพื้นดีสำหรับหนุ่มสายเดินเที่ยวไว้สักคู่ก่อนวันเดินทาง
การอ่านวัสดุด้วยตาช่วยแยกประเภทและเห็นร่องรอยการซ่อมได้ แต่เรื่องอายุที่แน่ชัด ลำดับการก่อสร้าง หรือการแยกส่วนดั้งเดิมออกจากส่วนที่บูรณะภายหลัง ต้องอาศัยการขุดค้นและผลการศึกษาของนักโบราณคดี ซึ่งดูได้จากป้ายข้อมูลและเอกสารของกรมศิลปากร