ไทยพวนบ้านหมี่ ชุมชนที่พาภาษาและประเพณีมาจากเมืองพวน
29 ตุลาคม 2569
บรรพบุรุษของชาวไทยพวนมาจากที่ราบสูงแถบเชียงขวางในแผ่นดินลาว ดินแดนที่คนในชุมชนเรียกกันว่าเมืองพวน การเดินทางข้ามแม่น้ำโขงของพวกเขาเมื่อหลายชั่วคนก่อน ทำให้วันนี้ภาษาและประเพณีจากเมืองพวนยังได้ยินและเห็นได้ในอีกหลายจังหวัดของไทย
หนึ่งในชุมชนที่ใหญ่และรู้จักกันดีที่สุด คืออำเภอบ้านหมี่ ทางตอนเหนือของจังหวัดลพบุรี
คนพวนเป็นใคร มาจากไหน
ชาวพวนเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ในตระกูลภาษาไท ถิ่นเดิมอยู่ในแขวงเชียงขวางของ สปป.ลาวในปัจจุบัน พื้นที่นั้นเป็นที่ราบสูงที่มีภูเขาล้อมรอบ ผู้คนทำนา เลี้ยงสัตว์ ทอผ้า และนับถือพุทธศาสนาควบคู่กับความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษและผีฟ้า
ในอดีต เมืองพวนเป็นเมืองเล็กที่อยู่ระหว่างอำนาจของรัฐใหญ่หลายรัฐรอบข้าง ความผันผวนทางการเมืองจึงส่งผลต่อชีวิตผู้คนโดยตรง เรื่องราวที่ชุมชนเล่าต่อกันมาและที่นักวิชาการศึกษาไว้ชี้ไปในทางเดียวกันว่า คนพวนจำนวนมากต้องจากบ้านเกิดในช่วงที่มีสงครามและการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองระหว่างสยามกับหัวเมืองลาว
ชื่อเรียกก็มีหลายแบบ บางแห่งเรียกว่าไทพวน บางแห่งเรียกว่าไทยพวน หรือเรียกสั้นๆ ว่าคนพวน แต่ละชุมชนมักใช้คำที่คุ้นเคยในท้องถิ่นของตนเอง
จากเชียงขวางสู่ที่ราบภาคกลาง
การย้ายถิ่นของชาวพวนไม่ได้เกิดขึ้นครั้งเดียว แต่มาเป็นหลายระลอก ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ผู้คนจากเมืองพวนถูกนำมาตั้งถิ่นฐานในหลายพื้นที่ของภาคกลางและภาคเหนือตอนล่าง บางกลุ่มอพยพตามญาติพี่น้องที่มาก่อนในภายหลัง
ที่ราบลุ่มของลพบุรีเหมาะกับการทำนาและอยู่ไม่ไกลแหล่งน้ำ ชุมชนพวนในบ้านหมี่จึงค่อยๆ ขยายตัว กระจายเป็นหลายหมู่บ้านและหลายตำบล คนรุ่นแรกนำทุกอย่างที่ติดตัวมาด้วย ทั้งภาษา วิธีทอผ้า ความเชื่อ และสูตรอาหาร แล้วปรับใช้กับสภาพแวดล้อมใหม่
ผ่านไปหลายชั่วอายุคน คนพวนในบ้านหมี่กลายเป็นส่วนหนึ่งของสังคมลพบุรีอย่างกลมกลืน ทำงาน เรียนหนังสือ และใช้ชีวิตไม่ต่างจากคนไทยทั่วไป แต่หลายครอบครัวยังรักษาความเป็นพวนไว้ในชีวิตประจำวัน
ถ้ามองในภาพกว้าง กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีรากจากฝั่งลาวและมาตั้งรกรากในไทยต่างพาวัฒนธรรมของตัวเองมาด้วย โดยเฉพาะเรื่องบนวงข้าว อย่างสำรับข้าวพื้นบ้านที่ชาวผู้ไทในกาฬสินธุ์ยังจัดกินกันในบ้าน ก็สะท้อนตัวตนของคนกลุ่มนั้นได้ชัดไม่ต่างกัน
สิ่งที่ยังเห็นได้ในบ้านหมี่วันนี้
ภาษาพวน
ภาษาพวนมีเสียงวรรณยุกต์และคำศัพท์บางคำต่างจากภาษาไทยกลาง ฟังแล้วใกล้เคียงภาษาลาวแต่ก็มีสำเนียงเป็นของตัวเอง ในบ้านหมี่ยังได้ยินผู้สูงอายุพูดภาษาพวนกันในบ้าน ในตลาด และในงานบุญ ขณะที่คนรุ่นใหม่จำนวนมากพูดได้บ้างหรือฟังเข้าใจ หลายชุมชนจึงพยายามสอนและบันทึกภาษาไว้ไม่ให้เลือนหาย
ประเพณีกำฟ้า
กำฟ้าเป็นประเพณีที่ผูกกับความเชื่อเรื่องผีฟ้าหรือเทวดาบนฟ้า คำว่ากำหมายถึงการถือหรือการงดเว้น ในวันกำฟ้า ชาวพวนจะงดทำงานบางอย่างเพื่อแสดงความเคารพ และมีการทำบุญ ทำข้าวหลามหรือข้าวจี่ไปถวายพระ บางชุมชนยังเล่าถึงการฟังเสียงฟ้าร้องเพื่อทำนายฝนและความอุดมสมบูรณ์ของปีนั้น
ช่วงเวลาจัดงานอิงตามปฏิทินทางจันทรคติและอาจต่างกันในแต่ละชุมชน ใครอยากไปร่วมควรตรวจสอบประกาศจากหน่วยงานท้องถิ่นหรือแหล่งทางการในปีนั้นๆ
งานบุญและวัดในชุมชน
วัดยังเป็นศูนย์กลางชีวิตของชุมชนพวน งานบุญตามฤดูกาลเป็นโอกาสที่ลูกหลานซึ่งไปทำงานต่างถิ่นได้กลับบ้าน การแต่งกายด้วยผ้าทอพื้นถิ่นในงานบุญเป็นภาพที่ยังเห็นได้ ใครอยากดูผ้าให้ลึกกว่าแค่สีสัน มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับลายผ้าที่บอกตัวตนและความตั้งใจของคนทอชาวพวน ไว้ให้อ่านต่อ
อาหารบ้าน
อาหารในครัวพวนหลายบ้านยังใช้ข้าวเหนียวเป็นหลัก มีน้ำพริก ผักพื้นบ้าน และกับข้าวรสจัดแบบที่คนจากฝั่งลาวคุ้นเคย สูตรเฉพาะของแต่ละบ้านมักส่งต่อผ่านแม่และยาย มากกว่าจะเขียนเป็นตำรา
ถ้าจะแวะไปเยือน
บ้านหมี่อยู่นอกตัวเมืองลพบุรี การไปเยือนจึงเหมาะกับคนที่มีรถหรือเหมารถ ระหว่างทางยังแวะวัดในอำเภอเดียวกันได้ เช่นวัดเขาวงกต ซึ่งมีคนไปเฝ้าดูฝูงค้างคาวบินออกจากถ้ำช่วงเย็นโดยไม่รบกวนพวกมัน ส่วนเรื่องที่พักและฤดูที่เหมาะกับการเดินทาง ดูข้อมูลเตรียมตัวทั้งช่วงเวลาและที่พักก่อนเที่ยวลพบุรี ประกอบได้
เมื่อเข้าไปในชุมชน ควรให้เกียรติบ้านเรือนและพื้นที่ส่วนตัวของชาวบ้าน ถามก่อนถ่ายภาพผู้คน และถ้าได้ร่วมงานบุญ ก็ทำตามธรรมเนียมของเจ้าบ้าน
ในบางบ้านที่บ้านหมี่ เด็กหนุ่มสาวที่ใช้ภาษาไทยกลางกับเพื่อนที่โรงเรียนทั้งวัน พอกลับถึงบ้านก็เปลี่ยนมาพูดภาษาพวนกับปู่ย่าตายายอย่างเป็นธรรมชาติ ภาษาที่เดินทางมาจากเมืองพวนจึงยังมีชีวิตอยู่ในบทสนทนาเล็กๆ บนแคร่หน้าบ้านแบบนี้