ละโว้ก่อนจะเป็นลพบุรี ไล่ลำดับยุคทวารวดี เขมร และอยุธยา
11 ตุลาคม 2569
ลองนึกถึงชั้นหนังสือในบ้านเก่าที่คนหลายรุ่นช่วยกันเติม เล่มล่างสุดสันกรอบ กระดาษเหลือง บางเล่มหายไปเหลือแค่ช่องว่าง ชั้นถัดมาเป็นหนังสือที่ปกแข็งกว่า อีกชั้นเป็นเล่มที่ใครสักคนเอามาวางทับโดยไม่ได้ยกเล่มเดิมออก เมืองลพบุรีก็เป็นแบบนั้น ยืนอยู่จุดเดียวกันอาจเห็นของจากสามสี่ยุคปนกันอยู่ในสายตา
ปัญหาคือคนมาเที่ยวมักเดินตามแผนที่ เห็นปรางค์ขอมแล้วเดินต่อไปวังสมัยอยุธยา แล้ววนกลับมาวัดที่ซ่อมในยุคหลัง เรื่องเลยสลับไปมาจนจับต้นชนปลายไม่ถูก ลองหยิบหนังสือลงมาทีละชั้นตามลำดับเวลาดูบ้าง
ชั้นล่างสุด ละโว้ในยุคทวารวดี
ก่อนจะมีชื่อลพบุรี เมืองนี้ถูกเรียกว่าละโว้ และเป็นหนึ่งในศูนย์กลางสำคัญของวัฒนธรรมทวารวดีในลุ่มน้ำภาคกลาง ช่วงนั้นพุทธศาสนาเป็นแกนของชีวิตชุมชน งานศิลปะที่เหลืออยู่จึงเป็นธรรมจักร พระพุทธรูป และศาสนสถานก่ออิฐ
ปัญหาของชั้นนี้คือมันถูกทับไว้แน่นที่สุด สิ่งก่อสร้างยุคทวารวดีส่วนใหญ่ถูกยุคหลังสร้างซ้อนหรือรื้อนำวัสดุไปใช้ สิ่งที่เห็นได้ในเมืองจึงต้องอาศัยตาที่ช่างสังเกต
- วัดนครโกษา ข้างทางรถไฟ นักวิชาการบางส่วนสันนิษฐานว่าฐานของสิ่งก่อสร้างบางส่วนอาจย้อนไปถึงยุคทวารวดี ก่อนจะถูกต่อเติมในสมัยหลัง เรื่องอายุที่แท้จริงยังมีการถกเถียงอยู่
- พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในวังนารายณ์ เป็นที่รวมโบราณวัตถุสมัยทวารวดีที่พบในลพบุรีและพื้นที่ใกล้เคียง ห้องนี้เหมาะเป็นจุดเริ่มต้นก่อนออกเดิน
- เมืองบริวารรอบนอก อย่างคูน้ำคันดินที่ซับจำปาทางตะวันออกของจังหวัด ช่วยให้เห็นว่าละโว้ไม่ได้อยู่โดดเดี่ยว แต่มีชุมชนร่วมวัฒนธรรมกระจายอยู่รอบด้าน
ร่องรอยทวารวดีไม่ได้หยุดอยู่ที่ภาคกลาง ถ้าเคยเห็นเจดีย์ทรงโบราณที่พระธาตุยาคูกลางเมืองฟ้าแดดสงยาง ในกาฬสินธุ์ จะเห็นว่าวัฒนธรรมนี้แผ่ไปไกลถึงลุ่มแม่น้ำชีในภาคอีสาน
มีตำนานหนึ่งที่ผูกละโว้ไว้กับดินแดนทางเหนือ คือเรื่องพระนางจามเทวี เจ้าหญิงจากละโว้ที่ได้รับเชิญขึ้นไปครองหริภุญไชย ตำนานนี้เล่าสืบกันมาในพงศาวดารฝ่ายเหนือ ควรฟังในฐานะตำนานที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างสองดินแดน มากกว่าบันทึกเหตุการณ์ที่ยืนยันได้ทุกรายละเอียด
ชั้นกลาง อิทธิพลเขมรเข้ามา
ช่วงต่อมา อาณาจักรเขมรขยายอำนาจเข้ามาในลุ่มเจ้าพระยา ละโว้กลายเป็นเมืองสำคัญในเครือข่ายนั้น ศาสนสถานแบบปรางค์ทั้งในคติพราหมณ์และพุทธศาสนามหายานเกิดขึ้นหลายแห่ง ชั้นนี้คือชั้นที่คนมาเที่ยวเห็นชัดที่สุด เพราะเป็นภาพจำของเมือง
- ปรางค์แขก ปรางค์อิฐสามหลังที่รถวิ่งผ่านกันทุกวันกลางเมือง เชื่อกันว่าเป็นศาสนสถานในศาสนาพราหมณ์ และเป็นหนึ่งในโบราณสถานรุ่นเก่าที่สุดที่เหลืออยู่ในตัวเมือง ดูรายละเอียดเพิ่มได้ที่เรื่องของปรางค์อิฐสามหลังริมถนนสายเก่า
- ศาลพระกาฬ ด้านหลังศาลที่คนเข้าไปกราบไหว้ทุกวันมีฐานปรางค์ศิลาแลงเก่า ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของศาสนสถานในยุคเดียวกันนี้
- พระปรางค์สามยอด ปรางค์ศิลาแลงสามองค์ต่อกัน ศิลปะเขมรแบบบายน สันนิษฐานว่าเดิมสร้างในคติมหายาน ก่อนถูกปรับใช้ในพุทธศาสนาเถรวาทในยุคหลัง
- ปรางค์ประธานของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ แม้ตัววัดจะผ่านการซ่อมสร้างหลายยุค แต่ปรางค์องค์ใหญ่ยังสะท้อนแบบแผนที่ได้รับอิทธิพลเขมรชัดเจน
ชื่อ “ลพบุรี” ที่ใช้กันทุกวันนี้ก็เชื่อมโยงกับชั้นนี้ เพราะงานศิลปะในภาคกลางที่ได้อิทธิพลเขมรถูกนักประวัติศาสตร์ศิลปะเรียกรวมว่า “ศิลปะลพบุรี”
ชั้นบน อยุธยาตอนต้น
เมื่อกรุงศรีอยุธยาก่อตั้งขึ้น ลพบุรีกลายเป็นเมืองสำคัญใกล้ราชธานี ตามที่เล่ากันในพงศาวดาร ในช่วงต้นอยุธยาเมืองนี้เคยมีเจ้านายระดับสูงมาปกครองดูแล ฐานะของเมืองจึงไม่ได้ลดลง เพียงแต่ศูนย์กลางย้ายไปอยู่ที่อื่น
ชั้นนี้มองเห็นยากในตัวมันเอง เพราะมักแทรกอยู่ในโบราณสถานเดิม จุดที่ดีที่สุดคือซากวัดใหญ่ใกล้สถานีรถไฟที่ผ่านการซ่อมสร้างมาหลายรุ่น เดินรอบวัดจะเห็นเจดีย์ วิหาร และส่วนประกอบที่หน้าตาไม่เหมือนกัน บางส่วนเป็นงานที่เพิ่มเข้ามาในสมัยอยุธยา ลองสังเกตว่าส่วนไหนก่อด้วยวัสดุต่างกัน หรือมีลวดลายที่เปลี่ยนไป นั่นคือร่องรอยของคนหลายยุคที่มาทำงานบนพื้นที่เดียวกัน
ชั้นที่เพิ่งวางทับ สมัยสมเด็จพระนารายณ์
ชั้นที่ใหม่ที่สุดในเรื่องนี้กลับเป็นชั้นที่ทำให้ลพบุรีกลับมาโดดเด่นอีกครั้ง สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดให้สร้างพระราชวังและประทับที่ลพบุรีเป็นเวลานาน เมืองจึงกลายเป็นศูนย์กลางทางการเมืองและการทูตคู่กับอยุธยา งานก่อสร้างยุคนี้มีอิทธิพลตะวันตกเข้ามาผสม เช่นช่องประตูหน้าต่างทรงโค้งแหลม ซึ่งสันนิษฐานว่าได้แบบอย่างจากช่างชาวต่างชาติ
- พระนารายณ์ราชนิเวศน์ ที่ประทับและที่ว่าราชการ ปัจจุบันเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
- บ้านวิชาเยนทร์ ที่พักของคณะทูตและขุนนางชาวต่างชาติ
- วัดเสาธงทอง วัดในเมืองที่มีอาคารแบบผสมช่วงเดียวกัน
- วัดสันเปาโล ซากหอดูดาวของคณะบาทหลวง
- ระบบส่งน้ำและพระที่นั่งเย็นริมทะเลชุบศร ที่อยู่นอกตัวเมืองออกไป
หลังสิ้นรัชกาล ลพบุรีเงียบลงไปนาน จนในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้บูรณะพระราชวังและสร้างพระที่นั่งเพิ่ม ชั้นนี้จึงมีหนังสือเล่มใหม่แทรกอยู่อีกเล่ม ก่อนจะถึงยุคเมืองใหม่ในศตวรรษที่ผ่านมา
เดินตามชั้น แทนการเดินตามแผนที่
เส้นทางที่ช่วยให้เรื่องต่อกันง่ายที่สุดคือ เริ่มที่ห้องจัดแสดงสมัยทวารวดีในพิพิธภัณฑ์ ออกไปดูปรางค์แขก ศาลพระกาฬ และพระปรางค์สามยอดเพื่ออ่านชั้นเขมร แล้วเข้าวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเพื่อดูการซ้อนทับของหลายยุค ปิดท้ายที่วังนารายณ์ บ้านวิชาเยนทร์ และวัดเสาธงทองในชั้นบนสุด
อาจเดินมากกว่าการวนตามจุดที่อยู่ใกล้กันนิดหน่อย แต่เมื่อหยิบหนังสือลงมาอ่านทีละชั้นจากล่างขึ้นบน เรื่องของละโว้จะไม่ใช่ชื่อสถานที่ที่ลอยอยู่แยกกันอีกต่อไป แต่จะต่อกันเป็นเรื่องยาวเรื่องเดียว ที่อ่านจากต้นไปจนปลายได้ด้วยสองเท้าของตัวเอง